Stress đã làm gì trí nhớ của bạn?

 

Nhiều nghiên cứu mới đây cho thấy mối quan hệ bất hòa giữa sự căng thẳng và trí nhớ, đặc biệt là ở phụ nữ. Sự tác động không tốt của tình trạng căng thẳng đến sức khỏe chắc chắn bạn đã biết rõ, và bạn cũng nên biết thêm về tác động của “kẻ xấu” này đến trí nhớ của mình.

Căng thẳng mãn tính

Sarah Wieland, 40 tuổi, sống tại Concord, Massachusetts, có một cuộc sống bận rộn đến nghẹt thở. Cô lo âu về việc từ bỏ công việc hành chính của mình để đi dạy yoga, và lại lo khi đi dạy lần đầu tiên. Thật bất ngờ, sau đó mọi hoạt động thông thường trong đời sống của cô như khựng lại. Cô được chẩn đoán mắc chứng bệnh zona (một loại virus gây đau đớn trên da); hai đứa con gái sinh đôi 6 tuổi của cô phải đi cắt amiđan và cô phải trông nom chúng suốt cả ngày. Thêm vào đó, cô đang rối tung rối mù vì phải sắp xếp lại những công đoạn cuối cùng trong cái danh sách dài thoòng để chuẩn bị cho bữa sinh nhật của chính mình, có 45 khách mời, và một chuyến du lịch khoảng 10 ngày tới Bermuda.

Ấy vậy mà, điều đáng ngạc nhiên là thay vì khốn đốn với khối lượng công việc đó, cô lại giải quyết chúng ổn thỏa. Cô nghĩ đến cuộc hẹn với bác sĩ và các đơn thuốc của mình, sau đó cô đã có một bữa tiệc và chuyến đi tuyệt vời. “Lớp yoga đầu tiên của tôi cũng rất tuyệt”, cô nói. “ Tôi thật sự nghĩ rằng mọi căng thẳng đã giúp tôi bình tĩnh và tập chung hơn”. May mắn cho cô là chồng cô đang đi công tác và cô cũng đã kìm ném được cơn khủng hoảng của mình. Một nghiên cứu mới đây cho thấy nam giới thường bối rối khi phải đối mặt với căng thẳng mãn tính, còn phụ nữ thì khá hơn hẳn.

Từ sự ảnh hưởng của hormone giới tính, nếu gặp căng thẳng nhiều khi phụ nữ sẽ giải quyết tốt rắc rối vì họ có sự tập trung tốt hơn. Ảnh: Corbis

Nếu như trong khi các kích thích tố căng thẳng ngày càng gia tăng trong não, căng thẳng cấp tính lại nhanh chóng biến mất một khi cuộc sống chúng ta trở lại bình thường – và sự gia tăng trí nhớ sau đó biến mất – thì căng thẳng mãn tính (nghĩa là căng thẳng kéo dài ít nhất vài tuần) vẫn còn tiếp diễn. “Có quá nhiều thứ độc hại và gây mất liên lạc của các dây thần kinh,” Luine nói. Kết quả là: bộ não không thể ghi nhớ những sự việc mới cũng như nhớ lại những hồi ức, gây khó khăn trong việc suy nghĩ thấu đáo và nhớ những chi tiết quan trọng. Chí ít là ở nam giới.

“Rất ít bác sĩ thần kinh biết điều này”, Cahill nói. “Cái kết luận mà ai cũng biết – rằng căng thẳng mãn tính gây hại cho các tế bào hồi hải mã – không giống như ở phụ nữ. Điều đó rất đáng chú ý. Khác biệt về giới tính là chuyện lớn và đáng quan tâm. Ý nghĩ cho rằng giới tính không phải vấn đề cần quan tâm trong khoa học thần kinh đang nhanh chóng biến mất”

Trong khi việc thần kinh phụ nữ giải quyết vấn đề căng thẳng mãn tính tốt hơn có thể là thông tin mới đối với các nhà khoa học thần kinh, thì không chắc việc đó có liên quan đến đàn ông.

Trong một nghiên cứu vào năm ngoái, tiến sĩ Zhen Yan, một chuyên gia về tâm lý học và thần kinh học tại Đại học quốc gia New York tại Buffalo, nhận thấy căng thẳng mãn tính ở loài gặm nhấm đực kìm nén khả năng giao tiếp trong các nơ-ron trong vỏ não, làm suy yếu trí nhớ. Điều này không xảy ra đối với phụ nữ, nhờ kích thích tố giới tính. Hormone này giữ cho thông tin vẫn được lưu giữ thậm chí trong các điều kiện bị ngắt quãng.

Luine cũng đưa ra những kết luận tương tự khi xem hồi hải mã – vùng não ảnh hưởng đến bộ nhớ. Trong bài nghiên cứu của bà, căng thẳng khiến chuột đực không thể vượt qua các bài kiểm tra trí nhớ, trong khi nó giúp những con chuột cái vượt qua một số bài kiểm tra (gồm các bài kiểm tra liên quan đến trí nhớ về không gian – ví dụ như loại trí nhớ giúp bạn biết vị trí ví tiền của bạn) và khi ảnh hưởng đến kết luận của những nghiên cứu khác. “Nếu bạn gây căng thẳng cho đàn ông, tuyệt nhiên họ sẽ trở nên tệ hơn. Còn phụ nữ thì sẽ trở nên tốt hơn”, bà nói. “Thật đáng kinh ngạc”.

Căng thẳng mãn tính khiến trí nhớ của nam giới gặp nhiều vấn đề hơn nữ giới. Ảnh: Inmagine

Mọi việc đều có lý, Luine nói, nếu bạn xét theo khía cạnh tiến hóa. Khi những người đàn ông thời tiền sử ra ngoài săn bắt để ăn – và cố gắng không ăn thịt lẫn nhau – phụ nữ ở trong hang với nhiệm vụ chăm sóc con cái. “Đàn ông trở nên thích nghi với căng thẳng cấp tính”, Luine nói, “trong khi phụ nữ thích nghi với căng thẳng mãn tính. Rõ ràng đây là một giả thuyết, nhưng nó có thể giải thích lý do tại sao phản ứng lại khác nhau, tại sao nữ giới không cho thấy sự thiếu hụt về sợi thần kinh như nam giới. ”

Thông tin tốt cho nam giới là sự đãng trí có hậu quả từ căng thẳng mãn tính sẽ biến mất khi họ bình tĩnh. Nói cách khác, dây thần kinh bị chia tách sẽ phát triển lại. Hơn nữa, đó không phải là việc mà đàn ông hay phụ nữ muốn chịu đựng thời gian dài, bởi vì nó sẽ làm suy giảm trí nhớ vĩnh viễn, Luine nói, mặc dù điều này chưa được kiểm chứng.

Căng thẳng do chấn thương

Tháng 12 năm 2004, Alexis Moore đang chạy trên đường cao tốc gần nhà ở bắc California thì bỗng dưng mất phương hướng. “Đầu óc tôi hoàn toàn trống rỗng”, một phụ nữ 36 tuổi nói. “Tôi không biết tôi đang đi đâu”. Những ngày khác, cô đứng trong một cửa hàng tạp phẩm, nhìn vào danh mục hàng hóa và không chắc mình đến để mua gì.

Căng thẳng sau chấn thương ảnh hưởng nguy hại đến trí nhớ. Ảnh: Corbis

Trong sáu năm trước đó, Alexis là nạn nhân của một vụ bạo hành gia đình và bị đám tay chân của bạn trai cũ của cô theo dõi. “Nỗi đau, nhiều chuyện liên tục không dứt, những dấu hiệu cho thấy căng thẳng tột độ, tôi không tin là mình đã từng như thế”, cô chia sẻ về những ngày đó, khi mà cô luôn trong tư thế phải chạy khi cần thiết, thật vậy, chạy để tồn tại. Sau khi bị đánh đến gần chết vào tháng 11 ấy, cuối cùng cô cũng trốn thoát, dù những vết thương tinh thần và thể xác vẫn còn đến tận bây giờ. “Tôi nhận ra ngay tức khắc rằng tôi bắt đầu gặp khó khăn với trí nhớ khi nghĩ về ngày và thời điểm để tường trình với cảnh sát và tòa án”, cô nói. Dù cô vẫn luôn tự hào rằng mình có thể nhớ rõ mọi việc, nhưng cô nhập học vào trường luật năm 2008 với trí nhớ bị tổn thương. “Những việc đơn giản như nhớ các điểu luật khiến tôi mất nhiều thời gian hơn những sinh viên khác”, cô cho biết. Alexis phải cố gắng nhiều để bù lại khoản thiếu hụt, sử dụng những tờ phiếu hỗ trợ việc học hai lần một ngày nhưng việc cải thiện trí nhớ rất chậm chạp.

Căng thẳng do chấn thương (như một mối đe dọa đến cuộc sống của một người hoặc một số người do nỗi sợ hãi và bơ vơ) tấn công mạnh vào hồi hải mã, khoảng trống trí nhớ của não – khiến kích cỡ của não co lại. Theo J. Douglas Bremmer, tiến sĩ y khoa, chuyên gia tâm thần học và X quang tại Đại học Y Emory tại Atlanta, chuyên về rối loạn căng thẳng hậu chấn thương (PTSD), loại căng thẳng này có thể xuất phát từ chấn thương tâm lý như lạm dụng tình dục khi còn bé, tai nạn xe cộ, chiến đấu, hay tấn công. Rối loạn bộ não nghiêm trọng gồm có sự thiếu hụt về trí nhớ về những lời nói (chỉ nhớ một mẩu sự kiện), và chứng quên phân tách (khoản trống về trí nhớ kéo dài từ vài phút đến vài ngày).

Còn tệ hơn: Mối nguy hại cho hồi hải mã vì căng thẳng tột độ không chỉ phá hủy trí nhớ vốn đã trống rỗng mà còn làm suy giảm việc tạo ra ký ức mới. Như thể toàn bộ hệ thống thông tin – bao gồm các dây bị tách ra và những liên lạc không kết nối được – tắt lịm. Và mối nguy, thậm chí với những loại thuốc và liệu pháp mới cũng không thể cải thiện được. Kinh nghiệm của Alexis với những ký ức chắp vá, Bremmer nói, khá là điển hình.

Cùng với căng thẳng cấp tính và mãn tính, các hormone giới tính đóng vai trò trong ảnh hưởng của PTSD lên trí nhớ, nhưng điều này không được các bác sĩ chú ý học để biết rõ hơn. Cahill cho biết: “PTSD ảnh hưởng lên phụ nữ nhiều gấp 2,3 lần nam giới. Không ai biết lý do. Hầu như không ai học về điều này, nhưng họ nên học.” Nếu họ học, có lẽ phương cách điều trị  có hiệu quả sẽ được phát triển, sẽ rất có ích trong lúc nhiều phụ nữ đang phải gánh chịu  sự căng thẳn thường xuyên và tỷ lệ bạo hành gia đình được báo cáo đang gia tăng.

Trong lúc đó, các nhà nghiên cứu cho biết, những điều trị căng thẳng và trí nhớ có thể giúp phụ nữ nghĩ về – và làm chủ – cuộc sống của họ. Và nhiều thông tin hơn sẽ ra đời. Những người phụ nữ sẽ nhìn thấy một thế giới mới, họ sẽ được “mở rộng tầm mắt” khi làm chủ được cuộc sống của mình.

Có nhiều mẹo nhỏ giúp bạn củng cố trí nhớ tốt hơn. Ảnh: Corbis

Hồi tưởng hoàn toàn

Trí nhớ rất khó để nắm giữ. Sau đây là một số mẹo để hỗ trợ bộ nhớ của bạn một khi những dây thần kinh bị xao động.

Những cái tên

Có vài việc còn đáng ngại ngùng hơn là quên mất tên một ai đó. Eran Katz, tác giả cuốn Where Did Noah Park the Ark? Ancient Memory Techniques for Remembering Practically Everything cho biết, “Hãy liên hệ tên của một người với một đặc điểm thế chất của họ. Đặc điểm đó càng lạ thì càng dễ nhớ”. Ví dụ: Khi bạn gặp cô My nào đó, với miệng móm xinh xinh, thì bạn hãy liên tưởng My Móm”. Bằng cách này, bạn có thể củng cố đường thần kinh mà não sử dụng để truy hồi thông tin.

Danh sách

Để ghi nhớ nhiệm vụ và những thứ cần thiết trong một danh sách khi bạn không muốn viết ra, hãy liên hệ chúng với cơ thể bạn trước khi tiến hành, Katz gợi ý. Nếu bạn chọn sữa, trứng và bánh mì tại tiệm tạp hóa, hãy tưởng tượng bạn làm đổ sữa lên chân, làm vỡ trứng ở đầu gối và phủ bánh mì lên đầu bạn. Khi đi siêu thị, hãy ôn lại những bộ phận cơ thể bắt đầu từ chân. Nghe có vẻ lạ thường quá bạn nhỉ nhưng việc hình thành những mối liên hệ này kích thích những ký ức tinh vi mã hóa trong não bạn. Do đó, nó hình thành đường thần kinh giúp bạn truy hồi thông tin dễ dàng hơn.

Mật khẩu

Bạn thật thông minh khi chọn những mật khẩu khác nhau cho mỗi trang web, nhưng nếu bạn không thể nhớ được thì chúng cũng vô dụng. Hãy thử cách này bạn nhé: Tạo mật khẩu liên quan đến một trang web cụ thể. Nếu thể tín dụng khiến bạn liên tưởng đến những đôi giầy thì bạn có thể chọn Bitis hay Adidas hoặc Nike. Karen Dolby, tác giả cuốn You Must Remember This gợi ý, “Nếu bạn cần mật khẩu có cả mẫu tự và con số hãy tạo ra một câu mô tả sự kiện quan trọng của đời bạn”.  Ví dụ: Tôi tốt nghiệp trung học năm 2002. Vậy mật khẩu có thể là TTNTH02. Trí nhớ hợp cùng ngữ cảnh có nhiều khả năng liên kết với nhau hơn.

Theo webtretho.com